Wat is etherische olie?
De ‘essentie’ van planten
Etherische oliën worden in het Engels ‘essential oils’ genoemd omdat ze de ‘essentie’ van planten bevatten. Het zijn namelijk etherische oliën die planten hun unieke geur en/of smaak geven. Verse pepermunt thee smaakt bijvoorbeeld naar pepermunt vanwege de etherische oliën die in de steel en bladeren van de pepermunt plant zitten. En mandarijnen ruiken naar mandarijnen vanwege de etherische oliën die in de schil van mandarijnen zitten. Wanneer je een stukje schil van een mandarijn tussen je vingers klemt en er stevig in knijpt kun je de etherische olie er al uit zien spuiten.
Natuurlijke bescherming
Planten produceren etherische oliën om bestuivers aan te trekken en zich tegen omgevingsfactoren te beschermen. De etherische oliën:
– weren andere insecten af,
– herstellen de plant van beschadiging door insecten,
– beschermen de plant tegen beschadiging door de zon,
– beschermen de plant tegen extreme temperatuurschommelingen,
– bieden weerstand tegen aantasting door bacterien en schimmels en
– begeleiden de plant in periodes met weinig voedselvoorziening.
De meeste etherische oliën kunnen we dan ook vinden in die delen van de plant die het meest gevoelig voor omgevingsfactoren zijn, zoals: de bast, de sapstroom, bladeren, bloemen, zaden en vruchten. Deze etherische oliën kunnen door middel van stoomdestillatie of koude persing uit verschillende delen van bomen en planten gewonnen worden.
Je zou kunnen zeggen dat pure etherische olie de herstellende, weerstand-verhogende en beschermende eigenschappen van een plant belichaamt. De pure etherische oliën waarmee planten zichzelf beschermen kunnen ook de gezondheid van mensen en dieren op zachte wijze ondersteunen. Ze kunnen ons gezonde immuunsysteem, bewegingsapparaat, spijsvertering en endocriene systeem ondersteunen. Tevens kunnen ze ons helpen in het ondersteunen van ons gevoelsleven. En sinds mensenheugenis worden geuren van planten ook gebruikt om bij te dragen aan onze spirituele verbinding.
Vluchtige aromatische verbindingen
Wanneer we met een scheikundige blik naar een etherische olie kijken, dan zien we een complex mengsel van vluchtige aromatische verbindingen. Aromatisch betekent dat ze lekker ruiken en vluchtig dat ze de neiging hebben om rond kamertemperatuur te verdampen. Deze laatste eigenschap zorgt er voor dat wanneer je een flesje etherische olie open draait de heerlijke geur je meteen al tegemoet komt.
De aromatische verbindingen die planten produceren, worden terpenen genoemd. De kern van zo’n aromatisch molecuul wordt gevormd door een aantal koolstofatomen die met elkaar verbonden zijn. Deze koolstofatomen vormen als het ware de ruggengraat van een aromatische verbinding. Afhankelijk van het aantal koolstofatomen spreken we over mono-terpenen, sesqui-terpenen of di-terpenen. Vooral mono-terpenen en sesqui-terpenen vinden we terug in etherische oliën. Di-terpenen komen veel minder voor in etherische oliën: doordat deze moleculen zwaarder zijn verdampen ze namelijk niet bij stoomdestillatie.
Je kunt aromatische moleculen ook karakteriseren aan de hand van de manier waarop zuurstof-atomen aan het molecuul verbonden zijn. Deze verschillende manieren worden functionele groepen genoemd. In etherische oliën komen we 8 functionele groepen tegen, namelijk: alcoholen, aldehyden, alkenen, esters, ethers, ketonen, phenolen en phenylpropenen. Elke functionele groep heeft specifieke eigenschappen, die los staan van het feit of de groep nu verbonden is met een mono-terpeen, sesqui-terpeen of di-terpeen.
Zo bevat Lavendel-olie bijvoorbeeld relatief veel linalool en linalyl acetate. Linalool is een mono-terpeen met een alcohol als functionele groep (de enkele lijn met de OH in het plaatje) en linalyl acetate is een mono-terpeen met een ester als functionele groep (de lijnen met de twee O’s in het plaatje). Van beide vluchtige aromatische verbindingen is bekend dat ze o.a. een kalmerende werking hebben.
Sommige etherische oliën bevatten honderden verschillende aromatische verbindingen. Veel van deze chemische bestanddelen zijn nog niet geïdentificeerd. Daardoor is het praktisch niet mogelijk om een natuur-identieke etherische olie in een laboratorium te produceren. Scheikundigen kunnen echter wel individuele chemische bestanddelen van etherische oliën namaken. Door deze synthetische oliën onderling of met (relatief goedkope) natuurlijke etherische oliën te mengen, kunnen wel mengsels gemaakt worden die qua geur op (duurdere) natuurlijke etherische oliën lijken.
Pure etherische olie is kostbaar
Niet alleen de geur en smaak, maar ook de helende kracht van een etherische olie wordt bepaald door de chemische samenstelling van die olie. En dan gaat het niet alleen om het soort aromatische verbindingen dat in de olie voorkomt, maar ook om de hoeveelheid van en onderlinge verhouding tussen de verschillende aromatische verbindingen. Deze worden niet alleen bepaald door het soort plant, maar ook door de grondsoort waar de plant in groeit, de bodemgesteldheid, klimatologische omstandigheden, het moment en de manier waarop het plantmateriaal geoogst wordt en de manier waarop de olie gewonnen wordt.
Er zijn honderden en soms zelfs duizenden kilo’s aan plantmateriaal nodig om 500 ml pure etherische olie te verkrijgen. Het produceren van pure etherische olie kan dus heel kostbaar zijn. Zo kost 500 ml pure Melissa-olie bijvoorbeeld duizenden dollars. Dit lijkt duur, maar er is drie ton (3.000 kilogram) plantmateriaal nodig om slechts 500 ml olie te produceren.